{"id":186,"date":"2023-12-05T09:57:36","date_gmt":"2023-12-05T09:57:36","guid":{"rendered":"https:\/\/folkemusikkarkivet.net\/wordpress\/?page_id=186"},"modified":"2024-12-04T09:30:06","modified_gmt":"2024-12-04T08:30:06","slug":"spelemenn-og-felemakarar-i-bo-gjennom-tidene","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/folkemusikkarkivet.net\/telemark\/index.php\/tradisjonen\/spelemenn-og-felemakarar-i-bo-gjennom-tidene\/","title":{"rendered":"Spelemenn og felemakarar i B\u00f8 gjennom tidene"},"content":{"rendered":"\r\n

Av Asbj\u00f8rn Storesund<\/em><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

 <\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Hovudtrekk fr\u00e5 spelemanns- og felemakarsoga i B\u00f8 fram til 1980-talet. Artikkelen er skriven i samband med Landskappleiken i B\u00f8 1988.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Dei eldste kjente spelemennene i B\u00f8
Vi veit lite om spelemenn i B\u00f8 p\u00e5 1700-talet \u2013 og end\u00e5 mindre om musikken deira. I milj\u00f8et rundt det gamle spikar- og stongjernsverket p\u00e5 H\u00f8rte p\u00e5 grensa til Sauherad var det eit aktivt spelemannsmilj\u00f8 ca. \u00e5r 1800. P\u00e5 gardar og plassar levde det her etterkomarar etter innvandra spesialarbeidarar fr\u00e5 Dalarna i Sverige og Sachsen i Tyskland. Hammarmeister Ole Knutson M\u00f8ller (f. 1757) og sonen Gunnar Bonge (f. 1798) var spelemenn i lag og gjestebod. M\u00f8llarguten (f. 1799) blei f\u00f8dd her, og i ungdoms\u00e5ra fekk han si f\u00f8rste speloppl\u00e6ring av spelemennene p\u00e5 H\u00f8rte. I \u00d8vre B\u00f8, som den gongen delvis h\u00f8yrde til Seljord, budde Olav Soterud (f. 1782) og \u00d8ystein Langedrag (f. 1786), og dei var mellom dei beste spelemennene i Telemark p\u00e5 den tid saman med Jon Tjos i \u00c5motsdal, Knut Lur\u00e5s i Tinn og fleire. Olav og \u00d8ystein sat og spela til kvarandre over B\u00f8elva, er det fortalt. \u00d8ystein Langedrag hadde s\u00e6reigne sl\u00e5ttar fr\u00e5 Seljord, og vi veit at han vanka blant H\u00f8rte-spelemennene. Under milit\u00e6rteneste f\u00f8r 1814 var han truleg i kontakt med svenske musikarar.
Andre spelemenn i B\u00f8 hadde godt ord p\u00e5 seg tidleg p\u00e5 1800-talet. Ein av dei var Gregar O. Nordb\u00f8 (f. 1799), som dessutan spela langeleik. Sonesonen Gregar Nordb\u00f8 var sogeskrivar, og han skreiv opp fleire av sl\u00e5ttane etter bestefaren.
Gregar Saga (f. 1800), som var s\u00f8skenbarn til Gregar O. Nordb\u00f8, var ein framifr\u00e5 spelemann, som bytte sl\u00e5ttar med b\u00e5de M\u00f8llarguten og H\u00e5vard Gib\u00f8en. Ein gong H\u00e5vard var i B\u00f8, blei han sporlaust vekk, og da hadde han vore hos Gregar og l\u00e6rt den kjende springaren \u201dSigne Ulladalen\u201d. Gregar Saga eigde fleire gardar i B\u00f8 og dreiv m\u00f8lle, sag og stampe i Sagafossen. Han er s\u00e5leis eit d\u00f8me p\u00e5 at slett ikkje alle spelemennene p\u00e5 denne tida var fattigfolk.
P\u00e5 plassane ovanfor H\u00f8rte kom det b\u00e5de kjente og mindre kjente spelemenn fram mot midten av 1800-talet. P\u00e5 Fykerud-plassen, som no er mest heilt borte, voks Hans Gunnarson Fykerud (f. 1823) opp, men flytte alt i 1850-\u00e5ra til Sauherad. Sonen, meisterspelemannen Lars Fykerud, f\u00f8rte vidare det s\u00e6rmerkte Fykerud-spelet, og hadde seinare mykje samband med Borgen-spelemennene i B\u00f8.
Fleire bygdespelemenn er kjente fr\u00e5 denne tida, som Jon Askiltrud (f. 1817) p\u00e5 plassen Tambur-K\u00e5sa. Ein gong bruka dei Jon som raklespelemann for \u00e5 terge opp M\u00f8llarguten ein gong han var uviljug til \u00e5 spele. Ein typisk dansespelemann var Gunnar Sl\u00e5ttedalen, (f. 1828), som mellom anna skal ha l\u00e6rt av \u00d8ystein Bokko i Tinn. Det var nok mindre utbygde sl\u00e5ttar dei bruka i gilder og gjestebod, og det er ikkje mykje att av denne sl\u00e5ttetradisjonen i B\u00f8 no.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Flatlandstradisjonen og M\u00f8llar-spelet
Fram mot 1850 blei B\u00f8 eit senter for hardingfelespelet i Telemark. Dette hang saman med at felemakarane p\u00e5 Helland og noko seinare Steintj\u00f8nndalen blei dei fremste p\u00e5 dette feltet i denne tida, og at spelemennene p\u00e5 Flatland sto som vidaref\u00f8rarar av spelet til M\u00f8llarguten. Felemakarane og Flatland-spelemennene var av ei og same \u00e6tta og kom opphaveleg fr\u00e5 husmannplassen Hellos under Eikja.
Dei f\u00f8rste felemakarane vi kjenner til i Telemark var Karl Rue og Olav Gullbekk i Seljord, men Jon Erikson Helland (f. 1790) tok opp felemakararbeid i B\u00f8 etter at han hadde l\u00e6rt dette under milit\u00e6rteneste i Sverige. S\u00f8nene hans Erik J. Helland (f. 1816) og Eilev J. Steintj\u00f8nndalen (f. 1821) fekk s\u00e5 godt ord p\u00e5 seg for felene sine, at dei beste spelemennene i tida ofte reiste til B\u00f8 for \u00e5 handle feler.
Garden Flatland ligg ikkje langt fr\u00e5 Helland og Steintj\u00f8nndalen. Her budde s\u00f8skenbarnet til felemakarene, Hans Hanson Flatland (f. 1812). Han gjekk for \u00e5 vere B\u00f8herads beste spelemann rundt 1850, og ein av dei beste i samtida. M\u00f8llarguten og andre spelemenn var ofte innom p\u00e5 Flatland. P\u00e5 naboardane kunne dei jamnt h\u00f8yre sl\u00e5ttespel derifr\u00e5, er det fortalt \u2013 ikkje minst etter at tre av s\u00f8nene til Hans Flatland blei framifr\u00e5 spelemenn. Det var Olav, Vesle-Hans og Halvor.
Vesle-Hans Flatland (1846-1916) blei ein meisterspelemann etter at han kom i l\u00e6re hos M\u00f8llarguten. Det skulle ein storspelemann til for \u00e5 klare dei lange og teknisk krevjande M\u00f8llar-sl\u00e5ttane, men Vesle-Hans Flatland var rette manen til oppg\u00e5va. Han kom difor til \u00e5 f\u00e5 ei n\u00f8kkelrolle i den huvudtradisjonslina etter M\u00f8llarguten som Flatland-spelet var. Det var derfor eit stort tap for felespelet i B\u00f8herad d\u00e5 Vesle-Hans dro til Amerika alt rundt 1870.
Halvor Flatland (1853-1929) l\u00e6rte av Vesle-Hans, og det blei s\u00e5leis han og broren Olav som f\u00f8rte dette spelet vidare, sj\u00f8lv om dei ikkje kunne n\u00e5 opp til Vesle-Hans i teknisk dugleik. Halvor l\u00e6rte og av Leiv Sandsdalen, og han hadde stor evne til \u00e5 forme ut sl\u00e5ttane. Han sat derfor inne med ein stor sl\u00e5tterikdom, og han fekk l\u00e6regutar av f\u00f8rste klasse. Dei fremste av desse var Halvor J\u00f8rgenson Lie og Torkjell Haugerud. I 30 \u00e5r budde Halvor Flatland p\u00e5 Bruk\u00e5s ved Oterholt, plaga av sjukdom p\u00e5 sine eldre dagar. Mange kom dit for \u00e5 l\u00e6re, Einar og Kristiane Lund, Tollef Forberget, Anund og Olav Evju. Fr\u00e5 Vestlandet kom Halldor Meland og Arne Bj\u00f8rndal. Halvor Flatland fekk lite p\u00e5skj\u00f8nning for den um\u00e5teleg store sl\u00e5ttearven han gav vidare til n\u00e5tida, men han er \u00e5 rekne som ein av dei store tradisjonsberarane i folkemusikken.
Halvor J\u00f8rgenson Lie (1858-1905) hadde uvanlege evner som spelemann, og rundt 1875 kom han i l\u00e6re hos Halvor Flatland. Mens spelet til Flatlandane var meir n\u00f8kternt og fast forma, kom villskapen i M\u00f8llar-spelet att hos Halvor J\u00f8rgenson. Med stort temperament kunne han spele seg opp i ekstase, og han varierte sl\u00e5ttane mens han spela dei. Rundt 1885 reiste han til Amerika, der han dreiv som tannl\u00e6kjar til han d\u00f8ydde i 1905.
Torkjell Haugerud (1876-1954) var f\u00f8dd i B\u00f8, men flytte til Seljord d\u00e5 han gifta seg, og dreiv som bonde og organist der. I 1890-\u00e5ra kom han i l\u00e6re hos Halvor Flatland, og blei storspelemann etter f\u00e5 \u00e5r. Han blei den mest namngjetne vidaref\u00f8raren av Flatland-spelet, og dette hadde samanheng med eit samarbeid med Gregar Nordb\u00f8, soneson av spelemannen med same namn. Gregar spela langeleik og orgel, og hadde skrive opp p\u00e5 notar mange eldre b\u00f8heringssl\u00e5ttar. Saman med Gregar rekonstruerte Torkjell Haugerud mange av desse for hardingfele.
Men Torkjell Haugerud tok etter kvart opp i seg fleire slags sl\u00e5ttespel. Han reiste til Ola Mosafinn p\u00e5 Voss, til Knut Dale i Tinn og til Leiv Sandsdalen og andre. Som Ola Mosafinn luka han bort mindre gode parti i sl\u00e5ttane, og spelet hans blei detaljrikt og klart i forma. Haugerud er ein av dei mest originale sl\u00e5ttekomponistane i nyare tid.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Dei f\u00f8rste felekappleikane i B\u00f8
Fr\u00e5 midten av 1800-talet og framover kom Fykerud-spelet med full kraft. Gamle Hans Fykerud og s\u00f8nene Lars og Hans fekk mange beundrarar, ikkje minst blant b\u00f8heringsspelemennene. Spelet til Fykerudane med den sermerkte kjenslerike d\u00e5men skilde seg fr\u00e5 M\u00f8llar-spelet og Flatland-spelet, og folk diskuterte for og imot dei to retningane. Alt M\u00f8llarguten og gamle Hans Fykerud kom i krangel om dette. Folkemusikkinteresserte folk i B\u00f8, mellom dei Flatland-tilhengaren Gregar Nordb\u00f8, tok opp tanken om ein kappleik for \u00e5 avgjere kven som var best.
Den f\u00f8rste kappleiken blei halden p\u00e5 garden Grivi i B\u00f8 i 1888, og den fekk eit sterkt lokalt preg med spelemenn fr\u00e5 B\u00f8, Sauherad og Seljord. Fleire av dei fremste spelemennene var ikkje med, og synet blant domarane delte seg p\u00e5 ein m\u00e5te som tydeleg illustrerte den usemja som r\u00e5dde. Preielista blei:
1. pr.: Lars Fykerud, 2. pr.: Halvor Flatland, 3. pr.: Erik \u00d8verland, 4. pr.: Gregar K\u00e5sine, 5. pr.: Olav Flatland.
Den andre kappleiken var p\u00e5 Grivi i 1892. D\u00e5 var Lars Fykerud i Amerika, og Leiv Sandsdalen vann, men kommentaren hans syner dei problema kappleiksystemet hadde alt fr\u00e5 starten. Sandsdalen hausta stor respekt d\u00e5 han uttala at domarane hadde sett han f\u00f8rst fordi han var gamal, og at \u201dM\u00f8rkholt-guten\u201d skulle vunne. Premielista blei slik:
1. pr.: Leiv Sandsdalen, Seljord, 2. pr.: Halvor M\u00f8rkholt, B\u00f8, 3. pr.: Gregar K\u00e5sine, B\u00f8, 4. pr.: Hans Smeland, Seljord, 5. pr.: Halvor Flatland, B\u00f8, 6. pr.: Harald Smedal, Seljord.
Den tredje kappleiken var utanfor B\u00f8 Handelsforening i 1898, og inne hos handelsstyraren trimma spelemennene felene sine f\u00f8r tevlinga. Etter kappleiken skreiv Lavrantz Rui i Varden mellom anna: \u201d\u201dLangedragen\u201d, \u201dFillev\u00e6rn\u201d, \u201dSevlen\u201d og \u201dSigne\u201d, alt p\u00e5 en gang \u2013 visstnok st\u00f8rre spetakkel her enn den gang da israelitterne med basuner og trompeter nedbl\u00e6ste Jerikos murer.\u201d Her blei resultatlista:
1. pr.: Torkjell Haugerud, B\u00f8, 2. pr.: Hans Smeland, Seljord, 3. pr.: Aslak Lundtveit, Lunde, 4. pr.: Gregar K\u00e5sine, B\u00f8.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Borgen-spelemennene
P\u00e5 storgarden Borgja blei det eit nytt senter for hardingfelemusikken i B\u00f8. Halvor Borgen (1855-1907) var ein f\u00f8rarskikkelse i bygda i kraft av b\u00e5de rikdom og personlege eigenskapar. Han var god spelemann, og det same var faren, Halvor Uvdal d. e. (f. 1828). Begge br\u00f8rne til Halvor Borgen spela fele, og likes\u00e5 brorsonen Halvor Staurheim. S\u00e5 det var musikalske evner i slekta, og p\u00e5 Borgja var det ope hus for spelemenn fr\u00e5 fjern og n\u00e6r. Sj\u00f8lv reiste Halvor Borgen til Leiv Sandsdalen for \u00e5 l\u00e6re, men h\u00f8gast sette han Lars Fykerud, som han hjelpte \u00f8konomisk og alltid omtalte som Norges beste spelemann.
I dette spelemannsmilj\u00f8et voks borna hans opp, og fire av dei blei gode felespelarar. Det var Aslaug (f. 1876), Halvor (f. 1879), Gunnulf (f. 1881) og Halvor (f. 1892). Halvor Borgen betalte kjente spelemenn for \u00e5 l\u00e6re dei opp, til d\u00f8mes Knut Dale i Tinn.
Gunnulf Borgen blei meisterspelemann, og spelet hans var sterkt p\u00e5verka av Lars Fykerud, men han beherska og M\u00f8llar-spel og Dale-spel, alt med eit eige personleg stempel. Mannen var liten og stillfarande, men spelet var kraftig, fyldig og teknisk sv\u00e6rt krevjande. Og det blei ei inspirasjonskjelde for yngre b\u00f8heringsspelemenn, som Jens Amundsen.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Folkemusikken i B\u00f8 i dette hundre\u00e5ret
Felemakarhandverket i B\u00f8 blei f\u00f8rt vidare av Gunnar O. Helland (1852-1936) og Knut Eilevson Steintj\u00f8nndalen (1850-1902). Dei utvikla nye felemodellar med kraftigare tone, og dette arbeidet tok Knut Knutson Steitj\u00f8nndalen (1887-1969) opp og heldt fram med til han d\u00f8ydde. Han var d\u00e5 den siste felemakaren i denne \u00e6tta i B\u00f8.
Alt p\u00e5 slutten av 1800-talet kom nye musikkformer i bruk p\u00e5 bygdene, og spelemennene i B\u00f8 fekk merke konkurranse med trekkspel og meir moderne rytmer utanfr\u00e5. Som ei motvekt mot dette blei spelemannslaget B\u00f8heringen starta i 1934, og laget har vore aktivt heilt til i dag. Fr\u00e5 starten var Gunnnulf Borgen og Einar Lund leiarar i laget, og fr\u00e5 50-\u00e5ra tok Jens Amundsen over som leiar av samspelet.
Sj\u00f8lv om kappleikane verken fr\u00e5 starten eller seinare gav noko endeleg svar p\u00e5 kven som var beste spelemannen, blei systemet ei \u00e5rviss ordning i Telemark Ungdomslag sin regi. Seinare tok andre lag opp slike tilskipingar, og kappleikane fekk ei viktig rolle i det \u00e5 halde oppe interessa for sl\u00e5ttespelet. Mange av b\u00f8heringsspelemennene har hevda seg godt i slike konkurranser. Blant dei som har halde sl\u00e5ttetradisjonen oppe i B\u00f8 i seinare tid m\u00e5 s\u00e6rleg nemnast: Olav H\u00f8ljeson G\u00e5ra, Einar og Kristiane Lund, Tollef Forberget, Halvor Eikjarud, Knut Ufs, Hans og Jon Lunden, Alfred og Jens Amundsen, Anund Roheim og Sveinung Dalen.<\/p>\r\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Av Asbj\u00f8rn Storesund   Hovudtrekk fr\u00e5 spelemanns- og felemakarsoga i B\u00f8 fram til 1980-talet. Artikkelen er skriven i samband med Landskappleiken i B\u00f8 1988. Dei eldste kjente spelemennene i B\u00f8Vi veit lite om spelemenn i B\u00f8 p\u00e5 1700-talet \u2013 og end\u00e5 mindre om musikken deira. I milj\u00f8et rundt det gamle spikar- og stongjernsverket p\u00e5 H\u00f8rte […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":27,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"class_list":["post-186","page","type-page","status-publish","hentry"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/folkemusikkarkivet.net\/telemark\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/186","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/folkemusikkarkivet.net\/telemark\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/folkemusikkarkivet.net\/telemark\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/folkemusikkarkivet.net\/telemark\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/folkemusikkarkivet.net\/telemark\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=186"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/folkemusikkarkivet.net\/telemark\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/186\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":313,"href":"https:\/\/folkemusikkarkivet.net\/telemark\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/186\/revisions\/313"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/folkemusikkarkivet.net\/telemark\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/27"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/folkemusikkarkivet.net\/telemark\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=186"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}